De holsteen

De Holsteen is de verzamelnaam voor de acht grote zandstenen die je hier ziet liggen. De stenen met eigenaardige holtes lijken wel een prehistorisch bouwwerk, zoals dolmen of menhirs. Maar de manier waarop de stenen bij elkaar liggen, is louter toevallig. Ook de gaten zijn puur natuur: het zijn overblijfselen van dierengangen of van wortels in het zand voordat het versteende.

In 1922 onderzocht professor Joseph Hamal-Nandrin deze site en deed een bijzondere ontdekking. Om te weten te komen wat er zo bijzonder was, moet je de meest noordelijke steen eens goed bekijken…

Een bijzonder geologisch fenomeen

De naam Holsteen, die voor het eerst in 1862 in de wetenschappelijke literatuur opduikt, is een plaatsnaam voor het terrein waarop een aantal grote bleke zandsteenblokken gelegen zijn die dagzomen aan de westelijke rand van het Kempens Plateau in het oosten van de gemeente Zonhoven. 

Voor de aanwezigheid van deze blokken zijn vroeger de meest uiteenlopende verklaringen bedacht. Met zekerheid kan thans worden gesteld dat deze blokken noch door de natuur, noch door de mens van elders werden aangevoerd, maar hier ter plaatse op volkomen natuurlijke wijze zijn ontstaan en achtergebleven. 

De blokken zijn door bodemkundige processen gevormd in kwartsrijk zeezand, dat hier in de beginperiode van het Mioceen, ongeveer 20 miljoen jaar geleden, werd afgezet. Dit is duidelijk te herkennen aan de gelaagdheid die in de stenen nog goed zichtbaar is. 

Op deze zandsteenblok zie je nog duidelijk hoe het zeezand in laagjes werd afgezet (lijnen in de steen). Omdat de lijnen niet horizontaal zijn, weten wij dat deze steen ooit gekanteld geweest is. Hoe dit gebeurd is, weten wij echter niet. © Gemeente Zonhoven

De geologische processen die tot hun ontstaan hebben geleid, zijn pas recent ontdekt geworden. De verharding van zand tot zandsteen is gebeurd  door verkiezeling, een diagenetisch proces van verkitting van zandkorrels door kiezelzuur tijdens warme droge perioden, nadat de zee zich had teruggetrokken. 

In het geval van de Holsteen geschiedde deze verkitting pas nadat het zand eerst gebleekt is geworden door humuszuren. Deze zuren waren afkomstig uit een bovenliggende bruinkoollaag die zich hier vele miljoenen jaren geleden, tijdens een vochtige warme periode, in een met moerasscypressen begroeid kustmoeras vormde en die thans door erosie helemaal verdwenen is.

Voor de aanwezigheid van talrijke ronde uithollingen en doorboringen op de zandsteenblokken hoeft geen menselijke oorzaak te worden gezocht. In hoofdzaak gaat het hier om fossiele wortelgangen, die in de loop der tijden door water en wind verder werden uitgehold. Deze wortelgangen getuigen dus ook van de inmiddels verdwenen moerasvegetatie.

De Holsteen en omgeving werd bij Koninklijk Besluit van 11.09.1967 als landschap beschermd. Slechts een achttal zandsteenblokken zijn thans zichtbaar. Maar wellicht liggen er nog andere, meestal kleinere exemplaren onder het zand bedolven.